| Mała
historia komiksu szwajcarskiego
Genewczyk RODOLPHE TÖPFFER (1799–1846) jest
wynalazcą komiksu tak w sensie
teoretycznym, jak i praktycznym. Pisał i rysował na marginesie
swojej pracy nauczyciela i
dyrektora pensjonatu w Genewie. Zainspirowany twórczością
francuskich i angielskich
karykaturzystów, Töpffer narysował w 1827 roku swoje
pierwsze dzieło, Histoire de
Monsieur Vieux Bois, i wydał w 1833 roku opowieść
Monsieur Jabot, w ślad za którą
powstało sześć innych albumów. Töpffer jako
pierwszy zastosował w swoich pełnych humoru i fantazji „opowieściach
w rycinach” („histoires en estampes”) to, co będzie
podstawą komiksu – połączenie obrazu i tekstu w
narracyjną całość. Dlatego może być uważany
za „ojca wynalazcę” komiksu. W roku 1845 w swoim Essai
de Physiognomonie zdefiniował w ogólnych zarysach narrację
tekstowo-obrazową, stwarzając w ten sposób teoretyczne
podstawy nowego medium, komiksu: „Można pisać opowieści
za pomocą rozdziałów, linijek, słów: to
literatura w ścisłym znaczeniu. Można pisać opowieści
za pomocą następstwa scen przedstawionych graficznie: to literatura
w rycinach”.
Postacie z reklam jako sukces komiksu
Minęło stulecie, zanim wraz z cyklem Globi
pojawiła się pierwsza oryginalna szwajcarska
produkcja w dziedzinie, która tymczasem stała się samodzielnym
gatunkiem określanym jako
komiks. Globi, człowiek-ptak, przyszedł na świat w roku
1932 jako reklama na 25-lecie sieci
wielkich sklepów Globus. Pierwsza opowieść w obrazkach
ukazała się rok później. Odniosła
fenomenalny sukces, zaś popularność postaci błyskawicznie
osiągnęła szczyty, zwłaszcza wśród dzieci.
Wymyślona przez J. K. Schielego (1902-1988), dyrektora
reklamowego sieci Globus, seria rysowana była aż do roku 1966
przez Roberta Lipsa (1912-1975). Począwszy od
roku 1935 do dzisiaj każdego roku ukazuje się nowy Globi.
Historie te, najpierw pozbawione słów, począwszy od
1938 roku są opatrzone rymowanym tekstem. Poziom miliona sprzedanych
albumów został przekroczony w roku 1948. Globi jest najstarszą
postacią komiksu szwajcarskiego, a ponieważ nie przestał
ewoluować przez te wszystkie lata, pozwala dodatkowo prześledzić
rzeczywistą historię szwajcarskiej mentalności.
W roku 1948, wydawnictwo Ringier wylansowało Ringgi
und Zofi, serię dla dzieci, także
pomyślaną jako reklama. Pierwsze przygody były rysowane
przez Hugo Laubiego (1888-
1959) do rymowanych tekstów Fridolina Tschudi
(1912-1966). Wiele serii zrodziło się z
pomysłów reklamowych, ale żadnej nie udało się
przetrwać tak długo jak Globiemu. Papa
Moll pojawia się w roku 1955 na zamówienie
Pro Juventute, fundacji na rzecz młodzieży. Ta
seria bez dymków musi „mieć wartość pedagogiczną”,
kultywować wartości rodzinne i
promować „pozytywne nastawienie do życia”. Edith
Oppenheim-Jonas (1907-2001) rysuje
tragikomiczne zdarzenia i błazeńskie sytuacje, które
wypełniają życie Papy Molla i jego
typowej szwajcarskiej rodziny. Po jej śmierci serię kontynuuje
nowe pokolenie rysowników.
Serie zakorzenione w światach realistycznych
Przez ponad dwie dekady, po obfitości lat 30. wywołanej pojawieniem
się Globiego,
Szwajcaria nie miała właściwie żadnych czysto komiksowych
publikacji. Dopiero w latach
60. na rynku frankofońskim, zdominowanym przez produkcje belgijskie
i francuskie, zaczęli
pojawiać się szwajcarscy twórcy francuskojęzyczni.
Vaudyjczyk Derib (Claude de Ribaupierre, *1944), jest
pierwszym autorem szwajcarskim, który osiągnął
międzynarodowy sukces w komiksie. Nauczył się zawodu,
„smerfując” w Belgii u Peyo, potem udoskonalił
własny styl, realistyczny i precyzyjny. Centralnym miejscem akcji
jego dzieł jest Dziki Zachód, jako wyraz trójjedności
łączącej naturę, pejzaż i człowieka. Na
początku lat 70., wraz z Jobem (André Jobin, *1927) jako
twórcą tekstów, stworzył z myślą o
młodych czytelnikach Yakariego, małego Indianina. Potem rozpoczął
realistyczną serię Buddy Longway,
opowieść o pewnym traperze i jego rodzinie. Albumy Deriba
charakteryzują się niezwykle dynamiczną kompozycją
plansz, gdzie kolejne sceny są ze sobą powiązane techniką
wyrafinowanego, niemal kinowego montażu.
Cosey (Bernard Cosendai, *1950), uczeń Deriba,
pozwala dostrzec wpływ mistrza w stylu i
ujęciu planszy jako całości, ale nadaje im również
bardzo osobisty wyraz. W swojej serii
Jonathan, rozpoczętej w roku 1975 i inspirowanej
autobiografią, zabiera czytelnika do
odległych krajów Azji. Stéphane,
szwajcarski podróżnik, stworzony w 1978 roku przez
Daniela Ceppiego (*1951), także przemierza Orient,
a jego autor i rysownik, na wzór
Cosey’a, opiera się na zebranej dokumentacji i prowadzi własne
badania w miejscach, gdzie
lokuje swoje opowieści. Sceny Stéphane’a
są tym samym okazją do połączenia komiksu i
dziennikarstwa, aby przedstawić aktualną sytuację polityczną
i społeczną. Magia i egzotyka są znakiem rozpoznawczym
pierwszych albumów Ab’aigre’a (Pascal
Habegger, *1949). S´lad jego pędzelka jest giętki, szybki,
spontaniczny i pełen życia; styl, żywy i oryginalny,
wystrzega się naturalizmu i dąży do abstrakcji. Ab’Aigre
zajmuje w ten sposób miejsce w tradycji mistrzów pełnego
ekspresji komiksu czarno-białego. Zawodowe rysowniczki
komiksów są
w Szwajcarii niezbyt liczne i Véronik (Véronique
Frossard, *1957) jest jedną z
pierwszych w tej małej grupie. Jej album Lou Strass.
Only You z roku 1988 jest jednym z
pierwszych komiksów o AIDS.
Gérald Poussin (*1946) czuje się swobodnie
w różnorodnych dziedzinach ekspresji wizualnej: sztukach
graficznych, projektowaniu, animacji, teatrze, malarstwie. Przedstawia
świat anarchiczny, fantastyczny, dziki i barwny. W komiksie, tworząc
takie postacie jak Buddy i Flappo, wypowiada się
w niepowtarzalnym stylu poprzez ekspresywny rysunek humorystyczny, przenosząc
w artystycznej formie estetykę spojrzenia naiwnego lub dziecięcego.
W podobnym duchu, jak Poussin, Aloys (Yves-Aloys Robellaz,
*1953)
wykorzystuje polityczno-kulturalne przebudzenie lat 70. do eksperymentów
z nowymi
formami wyrazu w różnorodnych mediach.
Komiksy w dziennikach i czasopismach
Mieszkaniec Zurychu René (René Lehner,
*1955) był pierwszym zawodowym rysownikiem
komiksów w Szwajcarii niemieckojęzycznej. Wydaje swoje pierwsze
komiksy humorystyczne pod koniec lat 70. W 1987 roku tworzy Billa
Body, komiczną postać ze świata sportu, który
to komiks, rozpowszechniany na rynku międzynarodowym, dociera do
milionów czytelników. W 1997 roku Mike Van Audenhove
(*1957, USA) przedstawia w serii Zürich by Mike
cały komiksowy świat. Jego „bohaterowie” przeżywają
codzienne „przygody”, które, burzliwe czy spokojne,
są zawsze opisane w zabawny i zaskakujący sposób. Publikowane
początkowo w rytmie jedna na tydzień na łamach Züritipp,
jednostronicowe historie są potem zbierane w albumy, które
regularnie stają się bestsellerami w Szwajcarii niemieckojęzycznej.
Także Alex Macartney (*1963, Wielka Brytania)
pracuje jako rysownik komiksów dla dzienników i czasopism,
a następnie wydaje swoje prace w zbiorach. W 1995 roku stworzy?
w Herr Hummelu własny typ antybohatera.
Felix Schaad (*1961, rysunki) i Claude Jaermann
(*1958, teksty) proponują od połowy lat
90. drapieżne satyry życia codziennego, skupione wokół
postaci pana Zwicky’ego, dość
konserwatywnego i „typowo” szwajcarskiego drobnomieszczanina.
Ich arcydziełem, które
jednocześnie odniosło wielki sukces, jest jednak Eva,
która codziennie od 2001 roku, wciąga
czytelników Tages-Anzeiger w świat ubogich pracowników
z Evą Grdjic, kasjerką w supermarkecie na czele. Ten komiks
w humorystyczny sposób dotyka aktualnych spraw
społecznych i politycznych oraz absurdów życia codziennego.
Mieszkaniec Szwajcarii francuskojęzycznej, Christophe Bertschy
(*1970) należy do
awangardy w zakresie stosowanych technik; od roku 2000 realizuje swoje
komiksy wyłącznie
na komputerze. Osiągnął w użyciu tego narzędzia
swoisty styl, którego ilustracją jest Nelson,
pomarańczowy diablik, którego psikusy publikuje kazēdego
dnia Le Matin. W Genewie od lat 90. Buche (Eric Buchschacher,
*1965) z realizmem rysuje przygody Vincenta Muraza do
scenariuszy Georgesa Popa. Ale Buche pracuje również z powodzeniem
w stylu humorystycznym, tworząc zwariowane gagi w serii Franky
Snow, które publikuje magazyn
Tchô!
Na rynku międzynarodowym
Niewielu rysownikom ze Szwajcarii niemieckojęzycznej udało
się podjąć pracę dla wydawców zagranicznych
z równym powodzeniem, co Enrico Marini (*1969),
którego serie, rysowane do scenariuszy różnych autorów,
należą do wielu gatunków: komiksu przygodowego, science-fiction,
westernu, fantastyki. Marini jest mistrzem elegancji w rysunku. Jego
niemal filmowe spojrzenie pozwala mu posługiwać się w
swoich planszach szybkim montażem ujęć. Franz
Zumstein (*1959) rysuje i pisze Die Himmelsstürmer,
serię, którą rozpoczął w roku 1998. Ponieważ
jego plansze ukazują się w tygodniku Coopzeitung,
wydawanym w ponad 1,6 miliona egzemplarzy, Zumstein może się
szczycić mianem niemieckojęzycznego rysownika komiksu wydawanego
w największych nakładach. Jest on również autorem
Au pays qui inventa le futur [W kraju, który
wymyślił przyszłość], oficjalnego komiksu reklamującego
Szwajcarię, wydanego w 2002 roku w 13 językach. Genewczyk
Daniel Koller (*1963) rysuje serię Mayam
(2003) do scenariuszy Belga Stephena Desberga. Te albumy fantastyczno-naukowe
prezentują w niezwykle dynamicznej aranżacji fantastyczne
pejzaże, oszałamiające perspektywy i niezwykłe budowle.
Tematy regionalne
Sambal Oelek (Andreas Müller, *1945) jest z wykształcenia
architektem. Po albumach o Le
Corbusierze i Haraldzie Nägeli („der Sprayer von Zürich”,
prekursorze graffiti), zajął się w
roku 1998 życiem i twórczością Szwajcara Henriego
Dufoura (1787-1875), generała,
kartografa i współzałożyciela Czerwonego Krzyża.
Oelek starannie komponuje wyrafinowane
podwójne plansze, w których motywy przechodzą jedne
w drugie w nadzwyczajnych
metamorfozach. Reto Gloor (*1962), rysunki, i Markus
Kirchhofer (*1963), tekst, są
autorami dwutomowej biografii króla ucieczek Bernharta
Mattera (1821-1854). Wydane w
latach 1992 i 1993, albumy przedstawiają, obok życia „szwajcarskiego
Robin Hooda”,
pasjonujący okres historii społecznej Szwajcarii. Melk
Thalmann (ur. w 1967 roku w
Lucernie) począwszy od 1989 roku opublikował między innymi
pełne humoru historie
kryminalne, reinterpretację starej miejscowej legendy, jak też
opowieść o epizodzie z wojny
chłopskiej, która zniszczyła Szwajcarię w roku
1653. Jego ostatni album, Incydent, jest
poświęcony historii najnowszej Szwajcarii, gdy w czasach zimnej
wojny kraj czuł się
zagrożony wojną atomową.
Mieszkaniec Zurychu Matthias Gnehm (*1970) jest jednocześnie
architektem i rysownikiem
komiksów, a jego wykształcenie architektoniczne wpływa
na metody tworzenia albumów,
które wydaje od początku lat 90., czasem sam, czasem do
scenariuszy Francisa Rivolty.
Zurych: Strapazin
Kwartalnik Strapazin powstał w 1984 roku Wydawany w Zurychu, stanowi
regionalny organ
twórców komiksu, publikując jednocześnie jako
przykłady i źródła inspiracji plansze artystycznego
komiksu międzynarodowego. Jest otwarty na śmiałe eksperymenty
w rysunku i
próby odnowienia form narracyjnych. Do grupy Strapazina
należą między innymi Peter
Bäder, Christophe Badoux, Hannes Binder, Frida Bünzli, Andrea
Caprez, Chrigel
Farner, Ursula Fürst, Thomas Ott, Andreas Gefe, Claudius Gentinetta,
M.S. Bastian,
Noyau, Anna Sommer, Pierre Thomé i Mike van Audenhove.
Genewa: nowy komiks niezależny
Nawet jeśli w Lozannie można dostrzec pewną aktywność
w tej dziedzinie, to Genewa jest niekwestionowanym centrum nowego szwajcarskiego
komiksu francuskojęzycznego, z całą serią autorów
niezależnych i małych oficyn wydawniczych. W szeregach tej
nowej fali
znajdują się Alex Baladi, Ben (Benoît Marchesini),
Christophe Bertschy, Albin Christen,
Exem, Ibn Al Rabin (Mathieu Baillif), Joëlle Isoz, Jean-Philippe
Kalonji, Andreas
Kündig, Patrick Mallet, Mix & Remix (Philippe Becquelin), Frederik
Peeters, Isabelle
Pralong, Nadia Raviscioni, Helge Reumann, Nicolas Robel, Xavier Robel,
José
Roosevelt, Lawrence (Laurence Suhner), Tom Tirabosco i Pierre Wazem
(Pierre
Wasem). Magazyny czy wydawnictwa Bile Noire, Atrabile,
Drozophile i B.ü.l.b publikują
kreacje artystyczne tej grupy, często w niezwykłej i wymagającej
wiele pracy formie.
Zep (Philippe Chappuis, *1967) z Genewy to wyjątkowe
zjawisko za sprawą humorystycznej
serii Titeuf, stworzonej w 1992 roku, która osiąga dzisiaj
nakłady bestsellera na skalę
światową: dziesiąty tom serii został w 2004 roku
wydany w początkowym nakładzie dwóch milionów
egzemplarzy.
Dwa festiwale
Szwajcaria ma dwa najważniejsze festiwale, promujące komiks,
które różnią się typem
publiczności, do której są skierowane. Międzynarodowy
Festiwal Komiksu w Sierre
(www.bdsierre.ch) jest festiwalem komercyjnym, organizowanym od 1984
roku na granicy
między niemieckim a francuskim obszarem językowym, w kantonie
Valais, podczas gdy
Comix-Festival Fumetto w Lucernie (www.fumetto.ch), stworzony w 1992
roku, zajmuje się
nowymi tendencjami twórczymi w komiksie niezależnym w Szwajcarii
i na świecie.
Tekst: Urs Hangartner (2005)
Bibliografia:
Roland Margueron: Der Comic in der Westschweiz. Eine klassische Erzähltradition;
La bande dessinée en Suisse romande. Une tradition narrative
classique; The Development of the French-Swiss comic-strip. A Classical
Narrative Tradition – Cuno Affolter/Urs Hangartner: Kleine Deutschschweizer
Comic-Geschichte; Petite histoire de la bande dessinée suisse-alémanique;
The development of the German-Swiss comic-strip; in: Patrizia Crivelli
(Hg./Éd.): comix. Nouvelles émergences de la bande dessinée
suisse. Die neue Ära des Schweizer Comics. New Contributions to
the Comic-Strip in Switzerland. Catalogue, Katalog. Office fédéral
de la culture, Bern; Bundesamt für Kultur, Bern; Swiss Federal
Office of Culture, Éditions Lars Müller; Verlag Lars Müller;
Lars Müller Publishers, Baden 1996, ISBN 3-907044-23-1
Cuno Affolter, Pierre-Yves Ladore: Nouvelle(s) vague(s), in: Jeunes
créateurs romands de BD et de films d’animations, Musée
de design et d’arts appliqués contemporains, mu.dac. Catalogue.
Lausanne 2001, ISBN2-88244-006-5
Ariel Herbez: Affiches BD. Vingt-cinq ans de création genevoise.
Éditions Slatkine, Genève 1996, ISBN 2-05-101482-5
|
