| Od
literatury do komiksu
Realizacja w formie komiksu dzieła literackiego wymaga adaptacji
tego dzieła, jego
przeniesienia z jednego gatunku do drugiego, od tekstu czysto pisanego
do symbiozy tekstu i
obrazu. Współczesny komiks szwajcarski wciąż tworzy
takie adaptacje, a szwajcarscy rysownicy nierzadko wybierają jako
materiał do swych prac dziełą literatury szwajcarskiej.
Transpozycja wymusza oczywiście kondensację i skrócenie
oryginału, ale z drugiej strony wraz z nową formą literacką
nadaje mu także nowe jakości. To, co pociąga rysownika
komiksów, to materiał literacki, który może
on potraktować na swój własny sposób. Obraz
pozwala poczuć atmosferę lub stan ducha w sposób bardziej
bezpośredni niż tekst pisany. Adaptacje dzieł literackich
mogą posiadać dwie zalety: objawić czytelnikom literatury
walory komiksu i na odwrót, przyciągnąć do literatury
miłośników komiksów. Warto przy okazji zauważyć,
że często rysownicy wybierają do adaptacji powieści
kryminalne o wysokim poziomie literackim, a w Szwajcarii, przede wszystkim
dzieła dwóch wielkich pisarzy narodowych, Friedricha Glausera
i Friedricha Dürrenmatta.
Przypadek Glausera
Hannes Binder z Zurychu jest szwajcarskim rysownikiem,
który najczęściej zajmuje się
adaptowaniem i interpretowaniem w komiksach dzieł literatury szwajcarskiej.
Rysując ilustracje na okładkę nowej edycji dzieł
Friedricha Glausera (1896-1938) Binder zaczął
“przekładać” na komiks teksty tego autora, który
od tej pory stał się dla niego prawdziwą obsesją.
A fascynują go przede wszystkim powieści i nowele, wprowadzające
na scenę inspektora Jakoba Studera, nieco upartego policjanta,
amatora czerwonego wina i wykwintnych cygar z Brissago. Zaadaptował
w ten sposób w 1988 roku historię czwartego śledztwa
Studera, Der Chinese (wersja oryginalna ukazała się
w latach 1937/1938). Natomiast w 1990 roku stworzył komiks humorystyczny
na podstawie szóstego i ostatniego śledztwa, Krock &
Co. (1937). Glauser, autor, którego znaczenie dla literatury
szwajcarskiej zostało docenione dopiero długo po jego śmierci,
nie zadowalał się dostarczaniem rozrywki i sensacji czytelnikom
kryminałów o inspektorze Studerze; zawarł w nich również
śmiałą krytykę społeczną, chociażby
dlatego, że skupiał się na losach niepozornych bohaterów.
Hannes Binder natomiast nie zadowala się adaptację powieści
na wykonany techniką wydrapywania rysunek, w którym wszystko
doskonale współgra na poziomie graficznym. W albumie Glausers
Fieber (1998) poszedł jeszcze dalej mieszając rzeczywistość
z fikcją: „Lektura powieści Fieberkurve [wydanej
po francusku pod tytułem Studer et le caporal extralucide
– Studer i wyjątkowo przenikliwy kapral] umocniła mnie
w przekonaniu, że aby dobrze ją przełożyć na
komiks, muszę podjąć pracę pisarza i biografię
Glausera w jego okresie francuskim porównać i wymieszać
z fikcją, którą stworzył. Powstał w rezultacie
gorączkowy sen, w który nieustannie wnikają fragmenty
rzeczywistości – fragmenty listów, notatka z dziennika
– wprowadzone za pomocą iście filmowych technik, jak
płynny strumień, w wyniku czego Fieberkurve przybiera
formę kolażu”. (Hannes Binder)
Dürrenmatt w komiksach
Friedrich Dürrenmatt (1921-1990) należy obok
Maxa Frischa (1911-1991) do najważniejszych szwajcarskich autorów
powojennych. Wiele z jego kryminalnych powieści „filozoficzno-moralnych”
zostało zaadaptowanych na komiks. Komiksowa wersja powieści
Der Richter und sein Henker (1950/1952, po
francusku ukazała się pod tytułem Le juge et son
bourreau – Sędzia i jego kat) powstała w 1988 roku
(w 1989 roku po francusku). Została zrealizowana jako praca szkolna
przez uczniów berneńskiego gimnazjum (liceum), którzy
w swoich rysunkach drobiazgowo zrekonstruowali miejsca i realia epoki
(rok 1948), w których rozgrywa się powieść. Jej
tekst stanowią cytaty z powieściowego oryginału. W 1993
roku ta sama szkoła zrealizowała komiksową wersję
innej powieści Dürrenmatta, Der Verdacht (1952,
wydanej po francusku pod tytułem Le soupçon –
Podejrzenie). Również i ten album charakteryzuje się
bogactwem wykorzystanej dokumentacji i atmosferą wierną powieści
w najdrobniejszych szczegółach. Uczniowie dokonali w nim
przekładu refleksji filozoficznej, którą zawiera oryginał,
w formie dużych, całostronicowych obrazów, inspirowanych
plastycznymi dziełami Dürrenmatta.
W swojej powieści Farinet ou la Fausse Monnaie
wydanej w 1932 roku, Charles Ferdinand
Ramuz (Lozanna, 1878-1947) opowiada historię Farineta,
fałszerza pieniędzy, anarchisty i
bohatera walki o wolność, który w kantonie Valais w
XIX wieku zbuntował się przeciw
władzom i rozdawał dobra ubogim jak nowy Robin Hood. Reżyser
Max Haufler szybko sięgnął po ten popularny temat i wykorzystał
go w filmie w 1939 roku. W komiksie postać Farineta pojawia się
w podwójnym albumie À la recherche de Peter Pan
(1984/1985), gdzie Cosey wprowadza postać wymyślonego
przez siebie pisarza, a ponadto dodaje elementy zaczerpnięte z
Piotrusia Pana Jamesa Matthew Barrie’ego (1860-1937).
Ale to walezyjski rysownik Simon (Tschopp) i paryski
scenarzysta Daniel Varenne w 1989 roku zrealizowali
komiksową wersję samej powieści.
Ursula
Fürst opublikowała w 1990 roku adaptację powieści
szwajcarskiego pisarza Jürga
Federspiela Die Ballade von der Typhoid Mary
(1982, po francusku pod tytułem Marie
Typhus), opowieść o szwajcarskiej emigrantce Marii Caduff
przybyłej do Nowego Jorku pod
koniec XIX wieku. Posłużyła się w niej swoim charakterystycznym
rysunkiem pędzelkiem i
tonacjami szarości, aby skondensować materiał literacki
w cudownie wyrazisty komiks.
Na zamówienie znanego wydawnictwa literackiego Artemis &
Winkler Frida Bünzli (Debra
Bühlmann-Drenten) po rocznej pracy zrealizowała album Die
Abenteuer des Odysseus (1992). Na 96 stronach zawarła
antyczną epopeję Homera, nadając jej jednak styl komiczny
i opowiadając ją z kobiecego punktu widzenia, gdyż to
Nauzykaa, dobra gwiazda Odyseusza
relacjonuje wydarzenia: dzieło literatury światowej zostało
zaprezentowane w niecodziennej
formie.
Krytyczne spojrzenie z Francji
We Francji dwaj bracia Alex (rysunki) i Daniel
(tekst) Varenne uznali autobiograficzną powieść
Mars (1976) zuryskiego autora Fritza Zorna
(pseudonim Fritza Angsta, zmarłego na raka, potomka rodu tamtejszej
wielkiej burżuazji) za dokument szczególnie istotny dla
zrozumienia naszych czasów i postanowili zrealizować jego
komiksową adaptację. Ich celem nie było jednak wierne
odtworzenie oryginału w całej jego złożoności,
ale oddanie mu hołdu i zwrócenie uwagi na to dzieło.
27-stronicowy album ukazał się najpierw po niemiecku (Angst
und Zorn) z okazji «Dziesięciolecia Marsa»
w 1986 roku, a potem po francusku (Angoisse et Colère
– Niepokój i Gniew) w 1988 roku. Teksty komiksu zaczerpnięto
z oryginału. Ale w trosce o ty, aby wszystkie szczegóły
współgrały należycie, bracia Varenne nie ograniczyli
się do przeróbki dzieła literackiego, dokonanej w Paryżu;
uzbrojeni w aparaty fotograficzne i bloki papieru rysunkowego, udali
się do Zurychu, by poznać miejsca, które mieli rysować,
i zebrali dodatkowo z pomocą znajomych i współczesnych
zmarłego autora dokumentację uzupełniającą
na jego temat. W ten sposób w dziesięć lat po ukazaniu
się książki powstała jej komiksowa adaptacja niewątpliwie
szczególna, lecz udana, która niezwykle skutecznie i zgodnie
z zamiarem obu braci przedstawia krytyczny obraz Szwajcarii i broni
tezy, wedle której bogate społeczeństwo trawi choroba.
W dwóch
powieściach, wydanych w 1880 i 1881 roku, Johanna Spyri
(1827-1901) opowiada
historię Heidi, szwajcarskiej sierotki,
która dorasta w Alpach u swego dziadka, zanim stanie się
towarzyszką zabaw sparaliżowanej córki bogatego handlarza
z Frankfurtu, u której budzi radość z˛ycia. Heidi stała
się jedną z najbardziej znanych postaci literatury światowej
i została już przeniesiona do sztuk teatralnych, słuchowisk
radiowych, książeczek z obrazkami, filmów aktorskich
i rysunkowych, komedii muzycznych, a nawet do opery. Nie mogła
więc pozostać nieobecna w komiksie i istotnie, wielka ilość
albumów opowiada jej historię w różnych językach,
potwierdzając światowy sukces tego dzieła szwajcarskiej
literatury dla młodzieży.
Literatura światowa w komiksach
Magazyn Tages-Anzeiger w Zurychu zrealizował szczególne,
naprawdę niezwykłe przedsięwzięcie: serię komiksowych
adaptacji dzieł literackich. Pod tytułem Comic-Zeichner
interpretieren Werke der Weltliteratur (Rysownicy komiksowi interpretują
dzieła literatury
światowej), od 1991 do 1993 roku opublikował w swoim dodatku
Das Magazin serię adaptacji,
w której każde z wybranych dzieł literackich zostało
streszczone w jednej jedynej planszy,
narysowanej przez jednego z wielkich twórców komiksu szwajcarskiego
lub
międzynarodowego: Thomasa Otta (Alicja w Krainie Czarów
Carrolla; Portret Doriana Graya
Wilde’a; Człowiek ilustrowany Bradbury’ego);
M.S. Bastiana (Czekając na Godota Becketta;
Tunel Dürrenmatta); Noyau (Podróż do Ixtlan
Castanedy; W drodze Kerouaca); Mixa & Remixa
(Kubuś Fatalista Diderota; Don Kichot
Cervantesa); Ursulę Fürst (Dr. Katzenbergers Badereise
Jeana Paula; Climbing the Rigi/ Eine Rigibesteigung, fragment
z Włóczęgi za granicą Twaina);
Schulera i Capreza (Makbet, Romeo i Julia, Hamlet i Poskromienie
złośnicy Szekspira); Fridę
Bünzli (Przygody Dyla Sowizdrzała De Costera); i
Andreasa Gefe (Mdłości Sartre’a). Literatura
światowa w krótkim ujęciu i z polotem.
Bibliografia (wybór):
Hannes Binder:
Friedrich Glauser. Der Chinese. Krimi-Comic, Arche-Verlag, Zürich
1988, ISBN 3-7160-2067-2
Friedrich Glauser. Krock & Co. Krimi-Comic, Arche-Verlag, Zürich
1990, ISBN 3-7160-2115-6
Friedrich Glauser. Knarrende Schuhe. Bilder-Krimi, Arche-Verlag, Zürich
1992, ISBN3-7160-
2155-5
Dichterwort vor Ort, Zytglogge Verlag, Bern 1993, ISBN 3-7296-0459-7
Wachtmeister Studer im Tessin. Eine Fiktion, Zytglogge Verlag, Bern
1996, ISBN 3-7296-0533-X
Glausers Fieber, Limmat Verlag, Zürich 1998, ISBN 3-85791-316-9
Eine Melodie, die der Kommissär schon einmal gehört hatte
..., Limmat Verlag, Zürich 2002, ISBN 3-85791-383-5
Frida Bünzli: Die Abenteuer des Odysseus, Artemis & Winkler,
Zürich 1992, ISBN 3-7608-1079-9
Cosey: A la recherche de Peter Pan, 1 + 2, Lombard, Paris 1984/1985,
ISBN 2-8036-0456-
6/2-8036-0497-3; Auf der Suche nach Peter Pan, 1 + 2, Carlsen, Reinbek
1987/1992, ISBN 3551027226/ 3551027234 / 355102720X
Friedrich Dürrenmatt: Der Richter und sein Henker. Comic auf der
Grundlage des Romans,
Städtisches Literargymnasium Bern-Neufeld, Kernfach Zeichnen, Zytglogge
Verlag, Bern 1988,
ISBN 3-7296-305-1
Friedrich Dürrenmatt: Le juge et son bourreau. Bande dessinée
tirée du roman, Favre, Lausanne
1989, ISBN 2-8289-0436-9
Friedrich Dürrenmatt:
Der Verdacht. Comic auf der Grundlage des Romans, Städtisches
Literargymnasium Bern-Neufeld, Kernfächer Deutsch und Zeichnen,
Edition Exodus, Luzern
1993, ISBN 3-905575-79-5
Ursula Fürst: Die Ballade von der Typhoid Mary. Według powieści
Jürga Federspiela, Edition
Moderne, Zürich 1990, ISBN 3-907010-49-3
Féle Loser: Friedrich Dürrenmatt. Der Besuch der alten Dame.
Comic, auf der Grundlage der
dramatischen Komödie vollends überarbeitete Zweitfassung,
Dietschi-Verlag, Olten 1998, ISBN
3-9520203-9-7
Irene Mahrer-Stich (Hg.): Alice im Comicland. Comic-Zeichner präsentieren
Werke der
Weltliteratur, Edition Moderne, Zürich 1993, ISBN 3-907010-73-6
(Thomas Ott, Lorenzo
Mattotti, M.S. Bastian, Mary Fleener, Kamagurka, Noyau, Kim Deitch,
Mix & Remix, Loustal,
Ursula Fürst, Ben Katchor, Schuler/Caprez, Bernd Pfarr, José
Muñoz, Frida Bünzli, Julie
Doucet, Andreas Gefe)
Simon (Tschopp)/Daniel Varenne: Farinet. Edition Kesselring, Lausanne
1989
Tom Tirabosco: L’Émissaire (według powieści Raya
Bradbury’ego), Papier Gras, Genève 1998
Alex i Daniel Varenne: Angst und Zorn, w: Angst und Zorn. «Mars»
– zehn Jahre danach,
Strapazin-Sonderheft/Edition Moderne, Zürich 1986, ISBN 3-907010-25-6
Alex i Daniel Varenne: Angoisse et Colère, Casterman, Tournai
1988, ISBN 2-203-33441-X
Tekst: Urs Hangartner (2005)
|
